Wat zijn de oorzaken van wateroverlast?

De ontwikkeling van industrie, landbouw, bewoning, transport,... veroorzaakte een sterke verandering van het ruimtegebruik binnen een stroomgebied. De inname van land door de mens kent sinds enkele decennia geen grenzen meer: zelfs de natuurlijke overstromingszones werden ingepalmd door industrieterreinen, verkavelingen, wegen,...
Door de enorme toename van verharde, ondoorlatende terreinen krijgt het regenwater geen kans meer om in de bodem te infiltreren en wordt de ruimte voor het water alsmaar meer ingeperkt.

De oorzaken van wateroverlast kan je grofweg indelen in 3 types:

• Wateroverlast door zomeronweer
• Wateroverlast door overmatige regenval in de winter
• Modderstromen door erosie in hellende gebieden

Zomeronweer

Driekwart van de gevallen van wateroverlast ontstaan door hevige regenbuien in de zomer.  Een dergelijk zomers onweer is heel hevig en van korte duur. Het water dat op de vele verhardingen valt wordt via de riolering razendsnel afgevoerd naar lager gelegen riolen of waterlopen die de grote toevloed niet meer kunnen slikken. Het rioolwater, vermengd met regenwater, komt via de straatkolken op straat of via een overstort in een waterloop. Ook de waterlopen kunnen lokaal buiten hun oevers treden. In vergelijking met de overstromingen in de winter, blijft wateroverlast in de zomer meestal vrij lokaal.

Hevige regenval in de winter

In de winter ontstaat wateroverlast meestal door een continue en grote hoeveelheid neerslag. De buien zijn veel langer, maar minder hevig dan in de zomer.
Om de bevaarbaarheid te verbeteren en het risico op overstromingen te beperken, werden rivieren rechtgetrokken en ingedijkt. Hetzelfde gebeurde met beken en kleinere stromen in het kader van ruilverkavelingen. Open grachten, die zorgden voor de berging van oppervlaktewater en infiltratie van neerslag, verdwenen of werden ingebuisd. Omdat de waterlopen in de loop der jaren alsmaar meer in een strakker keurslijf werden gestoken, treden zij buiten hun oevers bij teveel watertoevoer. Wateroverlast in de winter zal meestal een groter gebied treffen dan in de zomer.  
Door de drainerende werking van kortere, rechtgetrokken beken en waterlopen verdroogden de vochtige valleien en verschraalde het landschap.
Om de waterafvoer te beheersen heeft de mens ook allerlei bouwwerken in de waterlopen geplaatst: bruggen, stuwen, verdeelwerken, watermolens,... Niettegenstaande de grote voordelen van dergelijk constructies, houden zij soms ook een risico in.
De vrije afvoer van water wordt er immers door belemmerd, waardoor bij een hevige bui ter plaatse overstromingen kunnen ontstaan.
Het bedwingen van waterlopen is een oud streven van de mens. Maatregelen die in het verleden genomen werden om wateroverlast te vermijden, hadden vaak heel wat negatieve effecten. Ze gaven aanleiding tot een versnelde afvoer van de neerslag naar stroomafwaarts gelegen gebieden. Het overstromingsgevaar werd enkel verplaatst, niet opgelost.

Modderstromen door erosie

De derde vorm van wateroverlast zijn de modderstromen door erosie in landelijke gebieden. Dit soort modderoverlast is losgekoppeld van de aanwezigheid van waterlopen. Omdat de gronden hoger op de helling beter geschikt waren voor de landbouw, ontstonden de dorpskernen in de valleien. Bij hevige regenval slempen landbouwgronden vlug toe en denderen de modderstromen naar de lager gelegen dorpskernen.