WATER. ELKE DRUPPEL TELT. 


Aardappel, fruit, en groenteverwerkende industrie


Woord vooraf 
1 De handleiding is verkrijgbaar bij FEVIA, zie www.fevia.beDe afdeling Water van VMM geeft invulling aan het integraal waterbeheer. Eén van de belangrijke elementen daarin is het aanmoedigen van duurzaam watergebruik om op lange termijn de drinkwatervoorziening veilig te stellen.
Onder de slogan “Water. Elke druppel telt.” sensibiliseert de Vlaamse overheid de bevolking, de industrie en de land en tuinbouw. In opdracht van de Vlaamse overheid zijn een aantal pilootprojecten voor het opstellen van waterbesparingsstudies, wateraudits genoemd, uitgevoerd bij bedrijven uit verschillende industriële sectoren, waaronder ook de aardappel, fruit en groenteverwerkende industrie (AFG-industrie).

Deze brochure formuleert een plan van aanpak en enkele conclusies van uitgevoerde wateraudits in de AFG-industrie. Het doel van de brochure is bedrijven te inspireren en te stimuleren om ook een wateraudit uit te voeren of te laten uitvoeren. 

Deze brochure is een brochure van de informatie en sensibiliseringscampagne “Water. Elke druppel telt.” en is specifiek geschreven voor de AFG-industrie. Daarnaast is in opdracht van FEVIA onlangs een meer algemene handleiding voor de gehele voedingsindustrie met de titel ‘Handleiding voor verstandig waterbeheer in de voedingssector’ verschenen1. De FEVIA handleiding kan ondersteunend aan deze brochure worden gebruikt voor het uitvoeren van een wateraudit. 

 
INHOUD


Woord Vooraf 2

I. Waarom Water Besparen? 4 

1. Economisch 
2. Wetgeving 
3. Watervoorziening 5 
4. Watergebruik In De AFG-industrie en Mogelijke Besparingen 

II Twee Aardappelverwerkende Bedrijven Zetten Hun Deuren Open 6 

III Wateraudit, Wat En Hoe? 7
 
1. Wat Is Een Wateraudit? 
2. Lange Termijnvisie 
3. Aanpak 
4. Wie Voert De Wateraudit Uit? 8 

IV Wateraudit In De AFG-industrie : Praktische Aanpak 9 

1. Niveaus Van Een Waterbalans 
2. Middelen En Duur Van Een Wateraudit 10 
3. Stappenplan Van Een Wateraudit 
4. Werkschema wateraudit 18

V Besparingmogelijkheden En Hergebruikopties 20
 
1. Good Housekeeping Maatregelen 
2. Hergebruik Binnen Het Productieproces 22 
3. Hergebruik Over Het Productieproces 23 
4. Andere Productiemethoden 24
 
VI Conclusie 25
VII Nuttige Links 26
VIII Afkortingenlijst 
IX Colofon 27
 

Op 22 december 2000 ratificeerde het Europees Parlement de kaderrichtlijn Water om een geïntegreerd waterbeleid op Europees niveau mogelijk te maken. 
De richtlijn benadert de waterproblematiek integraal op stroomgebiedniveau en heeft betrekking op zowel grond als oppervlaktewater. Het hoofddoel van de richtlijn is om tegen 2015 de watervoorraden en de kwaliteit van de stroomgebieden veilig te stellen.

3 Het begrip prioritair bedrijf of Pbedrijf verwijst naar ondernemingen die volgens de VMM (Vlaamse Milieumaatschappij) een relevante impact uitoefenen op de kwaliteit van het oppervlaktewater en op de belasting van de RWZI’s (omzendbrief van 21 november 2001 van de Vlaamse minister van Leefmilieu en Landbouw).

4 Omzendbrief van 21 november 2001 van de Vlaamse minister van Leefmilieu en Landbouw inzake afkoppeling van prioritaire bedrijven, aangevuld met het addendum bij de omzendbrief van 4 juli2003 (LNW 2003/01). Het begrip prioritair bedrijf of Pbedrijf verwijst naar ondernemingen die volgens de VMM een relevante impact uitoefenen op de kwaliteit van het oppervlaktewater en op de belasting van de RWZI’s. 

I Waarom water besparen?

1. Economisch 

In feite spreekt het voor zich dat door water te besparen, de totale jaarlijkse productiekosten dalen. 
Voor veel bedrijven echter lijkt het aandeel van de waterkosten in de totale productiekosten gering en daarom besteedt men er vaak nog te weinig aandacht aan. Water besparen betekent nochtans minder water aankopen, behandelen, transporteren en zuiveren. 
Zijn de reële uitgaven voor het aanwenden van water wel gekend? De innamekosten van water en de kosten voor heffingen worden meestal in rekening gebracht, maar de aankoopkosten van chemicaliën, exploitatiekosten van de waterzuivering, elektriciteit en personeelskosten worden vaak niet meegerekend. 
Na het in kaart brengen van de reële kosten voor water realiseert een bedrijf zich dat de kosten hoger zijn dan verwacht. Minder water aanwenden is financieel interessant. 
Op het eerste zicht verwacht men dat minder water gebruiken of water hergebruiken, nieuwe technologieën en bijgevolg zware investeringen vereisen. Deze brochure toont aan dat ook met eenvoudige ingrepen water bespaard wordt. Een onderneming die een aantal ‘goodhousekeeping’ maatregelen invoert, realiseert reeds een aanzienlijke water en kostenbesparing. 

2. Wetgeving 

Duurzaam omgaan met water wordt vanuit Europa gedirigeerd. 
De ‘Europese kaderrichtlijn Water’2 formuleert de krijtlijnen inzake het waterbeleid van de lidstaten. 
De lange termijndoelstelling is een optimale levering van water van geschikte kwaliteit te garanderen zonder de draagkracht van het watersysteem aan te tasten. Zowel de burger, de landbouw als de industrie worden aangespoord om doordacht met water om te springen. 
Via de heffingen en vergunningsvoorwaarden voor grondwaterwinning stimuleert de overheid de bedrijven om waterbesparende maatregelen te nemen en alternatieve waterbronnen in te schakelen. 
Daarnaast verplicht de Vlaamse Overheid heel wat prioritaire bedrijven (Pbedrijven) zich los te koppelen van het openbare riolennet en te investeren in een eigen waterzuivering

3. Watervoorziening 

Stilaan groeit het besef dat de bescherming van het milieu een zaak is van iedereen. Het milieu is onze eigen leefomgeving. In al onze activiteiten doen wij een beroep op natuurlijke rijkdommen. Water is misschien wel het belangrijkste goed dat we moeten beschermen en vrijwaren van uitputting. Nochtans gebeurt dit onvoldoende. 
We gebruiken in Vlaanderen zo’n 745 miljard liter water per jaar. Drinkbaar en zuiver water is niet onbeperkt beschikbaar. De kwaliteit van verschillende grondwaterlagen is reeds in grote mate afgenomen en blijft onherroepelijk dalen indien we niet tijdig ingrijpen. Het wordt hierdoor technisch alsmaar moeilijker om nog zuiver grondwater aan te wenden. 

4. Watergebruik in de AFG-industrie en mogelijke besparingen 

Het gemiddelde watergebruik per ton ruw product voor de AFG-industrie in Vlaanderen varieert behoorlijk. De variatie in het watergebruik wordt voornamelijk bepaald door: 

. het soort eindproduct en het type proces; 
. de variatie in de eindproducten per bedrijf; 
. de mate waarin grond of oppervlakte water beschikbaar is; 
. de ouderdom van de belangrijke watergebruikende processen; 
. de onderlinge afstand tussen de verschillende procesonderdelen; 
. de mate waarin reeds waterbesparingsmaatregelen en waterhergebruik worden toegepast.

Tabel 1 toont een aantal richtwaarden voor het watergebruik in de AFG-industrie. 

De hoeveelheid water varieert tussen 1 en 40 m3/ton ruw product. 

Tabel 1: Overzicht van het watergebruik in de AFG-industrieDe uitvoering van een wateraudit is afhankelijk van bedrijf tot bedrijf, ongeacht de sector. Er zijn verschillende parameters die het watergebruik beïnvloeden. Deze brochure bespreekt vooral de algemene 
gedachte achter een wateraudit en tracht een aantal belangrijke aandachtspunten weer te geven. De studie die aan de basis ligt van deze brochure toont aan dat een gemiddelde besparing van 25% op het totale watergebruik van een bedrijf in de AFG-industrie haalbaar is met een terugverdientijd kleiner dan 2 tot 3 jaar. De AFG-industrie gebruikt ruim 9 miljoen m3 water per jaar. Er is bijgevolg een besparingspotentieel van zo’n 2 miljoen m3 per jaar enkel in de AFG-sector.

“ We zouden onder druk van de overheid toch iets moeten ondernemen. Daarom waren we enthousiast om aan dit onderzoek te kunnen werken.” 
“ We zijn al jaren bewust met water bezig, maar werken graag mee aan het project om een extra waterbesparing te realiseren.”
“ Na het berekenen van de reële kosten voor water, beseften we pas goed hoe duur het gebruik van water in werkelijkheid is.”

Waarom water besparen? 

1. De integrale kostprijs van water (aankoop, behandeling, zuivering,...) van 1 m3 water varieert per bedrijf tussen 1,25 en 3,50 euro/m3 en is dus veel hoger dan enkel de aankoopkosten van grond of leidingwater. Indien deze integrale kostprijs gehanteerd wordt, kunnen er waterbesparende maatregelen geDefinieerd worden die financieel interessant zijn.
2. Grondwatervergunningen worden alsmaar moeilijker verlengd, uitgebreid of toegekend.
3. Afvalwater biologisch zuiveren, kost tussen 0,7 en 1,5 euro/m3. Water besparen heeft geen directe invloed op deze kostprijs aangezien de te zuiveren vuilvracht hetzelfde blijft. Minder water zuiveren kan wel een ontlasting van de waterzuivering (WZI) impliceren zodat het rendement van de zuivering verhoogd wordt of een uitbreiding van de WZIkan worden vermeden.
4. Eén van de criteria om als prioritair bedrijf beschouwd te worden is het aanvoeren van verdund, al dan niet voorgezuiverd, afvalwater (BZV < 100 mg/l en debiet > 200 m3/dag). Een daling van het lozingsdebiet kan een positieve invloed hebben op het statuut als prioritair bedrijf.
5. Duurzaam omspringen met water, wordt door de wetgeving alsmaar meer benadrukt. Vanuit de Europese kaderrichtlijn Water wordt duurzaam aanwenden van water, gestimuleerd.
6. De kwaliteit en het peil van het grondwater zal in de toekomst onherroepelijk dalen door het huidige grondwatergebruik. Dit betekent een stijgende kostprijs voor grondwaterwinning en zuivering van afvalwater, in de toekomst. 

Twee aardappelverwerkende bedrijven zetten hun deuren openOm het watergebruik en besparingsmogelijkheden in de AFGsector na te gaan, zijn we op zoek gegaan naar een aantal bedrijven. Twee aardappelverwerkers waren enthousiast om een project omtrent waterbesparing op te starten. Door hun medewerking slaagden we erin een waarheidsgetrouw beeld te krijgen van het reilen en zeilen op de werkvloer in relatie tot het watergebruik. 
Uiteraard verschillen de bedrijven onderling inzake productie, graad van modernisering en organisatie. Dat vertaalt zich ook in de waterbehoefte en de mogelijkheden om waterbesparings en hergebruikmogelijkheden te definiëren. Voor de aanvang van het studieproject waren de bedrijven overtuigd van potentiële besparingen, maar een duidelijk beeld van de omvang en de concrete mogelijkheden ontbrak.
 
2. Langetermijnvisie

Een wateraudit is geen eenmalige actie met alleen een direct en snel rendement. Een wateraudit legt een basis om het watergebruik ook op langere termijn efficiënter te maken en te houden.
De berekening van de kosten om besparingsmogelijkheden in te voeren past in een meerjarenplanning. 
Zo is eenvoudig vast te stellen bij welke kostenstijging of bij welke wijziging in wettelijke bepalingen waterbesparende acties zinvol zijn en voor het bedrijf een meerwaarde opleveren.

3. Aanpak 

De algemene aanpak van een wateraudit is vrij eenvoudig en een wateraudit is rechtlijnig van opzet. 
Hij omvat tien stappen, zoals voorgesteld in figuur 2.
In hoofdstuk IV worden de verschillende stappenvan een wateraudit toegelicht met telkens de praktische aanpak en specifieke aandachtspunten voor bedrijven uit de AFGsector. 

III Wateraudit, wat en hoe?

1. Watervoorziening 

Een wateraudit is synoniem voor “een kritische kijk” op alle processen en/of diensten die water gebruiken. 
Een goede wateraudit richt zich op het realiseren van waterbesparingen in combinatie met het optimaliseren van productieprocessen. De term “waterbesparing” omvat zowel het zuinig omgaan met water als het zoeken naar alternatieven voor waterbronnen zoals waterhergebruik. 
Het inventariseren en het evalueren van het watergebruik steunt op intensief overleg tussen verschillende partijen. Belangrijk is dat kennis rond productie, water en (milieu)wetgeving samengebracht wordt. Tijdens het volledige proces wordt rekening gehouden met allerlei informatie waaronder economische gegevens, energieverbruik, wetgeving, technische haalbaarheid, bedrijfsstrategie, procesvoering en kwaliteitsgaranties. 

Na afloop van de wateraudit is bekend: 

hoe groot het watergebruik is; 
wat het relatieve aandeel van de verschillende processen en diensten is, zowel in het watergebruik als in de watervervuiling; 
wat de besparingsmogelijkheden zijn; 
welke maatregelen nodig zijn om deze besparing te realiseren. 

Figuur 2: Stappenplan van een wateraudit

STAP 1 Bereid het project voor.
STAP 2 Bereken de kostprijs van koud en warm water.
STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op.
STAP 4 Teken het productieschema.
STAP 5 Stel de waterbalans op productieniveau op.
STAP 6 Voer een meetcampagne uit.
STAP 7 Stel de waterbalans op deelprocesniveau op.
STAP 8 Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen.
STAP 9 Definieer hergebruik en besparingsmogelijkheden.
STAP 10 Werk een kostenbatenanalyse uit.

Figuur 1: Wateraudit: wisselwerking tussen verschillende partijen 

Hoe wordt een wateraudit succesvol? 

Een goede start: 
overtuig het management van het nut van een wateraudit en betrek de werknemers op de vloer bij het opstartproject. 

Detailniveau: 
baken bij de aanvang van de studie het detailniveau af op basis van het engagement van de directie van het bedrijf.
 
Meten is weten: 
zorg ervoor dat watertellers structureel gemonitord worden; dat wil zeggen: door eenzelfde persoon op hetzelfde tijdstip volgens overeengekomen afspraken. 

Combineer met energiekosten: 
evalueer tijdens de wateraudit de mogelijkheden van recuperatie van energie uit warmwaterstromen. 
Verzeker het succes van de besparingsmogelijkheden: betrek de werknemers op de werkvloer bij de haalbaarheid en invoering van waterbesparingsmogelijkheden.

4. Wie voert de wateraudit uit?

U kunt gemakkelijk zelf een wateraudit uitvoeren. De milieucoördinator of milieuverantwoordelijke is de meest geschikte persoon om de studie te coördineren. Hij beschikt vanuit zijn functie over de noodzakelijke informatie om een waterbalans op te stellen. Het is cruciaal dat de coördinator van de wateraudit nauw samenwerkt met de mensen op de werkvloer. 
De milieuverantwoordelijke brengt het management op de hoogte van de haalbaarheid en noodzaak van een wateraudit. Een oplopende rekening of een beperking in het oppompen van grondwater is vaak een reden om een wateraudit te starten. Het management overtuigen van het nut van een audit is daarom niet zo moeilijk. 
Als de milieuverantwoordelijke onvoldoende tijd heeft, kan een externe adviseur de wateraudit begeleiden. 

De bedrijfsmedewerkers geven de externe adviseur de nodige informatie. De adviseur garandeert de voortgang van de studie en stimuleert de projectmedewerkers. Een externe adviseur kan de objectieve benadering van de wateraudit verbeteren. Bepaalde procedures of handelingen zijn vaak historisch gegroeid. Op de vraag waarom een bepaalde methode gevolgd wordt, komt vaak de reactie “Dat doen we al jaren zo”. De reden is meestal niet (meer) bekend. Een kritische benadering is daarom cruciaal. Mogelijk kan een externe adviseur dergelijke aspecten beter aankaarten, bestaande trends doorbreken en alternatieven aangeven. 

Waterbalans op bedrijfsniveau of niveau 1Een waterbalans op bedrijfsniveau beschouwt het bedrijf als een black box en brengt enkel de in en uitgaande waterstromen in kaart. Het verschil tussen die stromen, ook wel de sluitfactor genoemd, is een indicatie voor de noodzaak om een wateraudit uit te voeren. Een sluitfactor op de totale waterbalans groter dan 15 % betekent een aanzienlijke hoeveelheid van nietbekende of fout gemeten waterstromen en verliezen. Op basis van die waterbalans kunnen nauwelijks besparings- en hergebruikmogelijkheden gezocht worden. 
Waterbalans op productieniveau of niveau 2
De productieprocessen worden logisch ingedeeld of gegroepeerd, bijvoorbeeld per productiehal of productielijn. 
Een procesflowdiagram of grondplan van het bedrijf is hierbij handig. In dit stadium onderscheidt men sowieso de waterbereiding, de koelwaterinstallatie, de stoombereiding en de waterzuivering. De waterbalans op productieniveau wordt uitgewerkt op basis van die groepen van processen (zie figuur 4 en stap 4).
Waterbalans op deelprocesniveau of niveau 3De waterbalans verder verfijnen op deelprocesniveau is alleen nodig bij een bedrijf met veel deelprocessen, meerdere productielijnen of een complexe waterhuishouding. 
Bij de aanvang hoeft u de wateraudit voor uw volledige bedrijf niet gedetailleerd uit te werken. Door de getrapte benadering van waterbalansen op verschillende niveaus lokaliseert u de grootste waterstromen. De ervaring leert dat toespitsen op de belangrijkste watergebruikende processen het rendement van de wateraudit bepaalt.

IV Wateraudit in de AFG-industrie: 

praktische aanpak

1. Niveaus van een waterbalans 

Een wateraudit brengt de verschillende waterstromen binnen het bedrijf in kaart. U legt het detailniveau van een wateraudit voor de aanvang van het project vast. In welke mate licht de wateraudit het bedrijf door? Verschillende argumenten liggen aan de basis. Budget en tijd zijn meestal doorslaggevend. Toespitsen op de productieprocessen die het meeste water gebruiken, ligt voor de hand. Een waterbalans wordt op drie niveaus opgesteld: bedrijfs, productie en deelprocesniveau.
 
Niveaus wateraudit

Niveau 1 : waterbalans op bedrijfsniveau 

DOEL : in en uitgaande waterstromen in kaart brengen om de verliezen te berekenen

Niveau 2 : waterbalans op productieniveau 

DOEL : grootste watergebruikers binnen het productieproces lokaliseren 
: besparings en hergebruikmogelijkheden van de grootste watergebruikers definiëren

Niveau 3 : waterbalans op deelprocesniveau 

DOEL : deelprocessen binnen grotere watergebruikers gedetailleerd uitwerken : besparings en hergebruikmogelijkheden definiërenOpmerking : De waterbalans wordt alleen verfijnd tot niveau 3 in een bedrijf met veel deelprocessen of meerdere productielijnen, en dus met een complexe waterhuishouding.


2. Middelen en duur van een wateraudit 

De informatie verwerkenU hebt geen gespecialiseerde softwareprogramma’s nodig om een wateraudit uit te voeren. Een rekentabel biedt 
voldoende mogelijkheden om praktisch te werk te gaan. Processchema’s en waterbalansen kunt u met eenvoudige programma’s samenstellen (zie figuur 3 en tabel 2).
Overleggen tijdens het projectDe mening en de ideeën van de medewerkers op de werkvloer zijn belangrijk. Brainstormsessies vormen hiervoor een goed hulpmiddel. De werknemers beoordelen de haalbaarheid van waterbesparing vanuit hun praktijkervaring. 
Het meest innovatieve idee van een medewerker op een ludieke manier belonen, stimuleert de betrokkenheid.
Duur van de waterauditEen wateraudit duurt, afhankelijk van de bedrijfsgrootte, de complexiteit van de bedrijfsprocessen en de mate van detailniveau, drie tot twaalf maanden. Proces en watergegevens inventariseren en verwerken tot waterbalansen 
neemt snel twee derde van de totale tijd in beslag.

3. Stappenplan van een wateraudit 

3.1 Inleiding 

Tabel 4 beschrijft de tien stappen van een wateraudit aan de hand van concrete handelingen. Hieronder worden de stappen toegelicht.
 
3.2 Stap 1: Bereid het project voor 

Een stevig draagvlak is cruciaal voor het slagen van een wateraudit. De milieuverantwoordelijke overtuigt de directie van het nut, lanceert samen met de directie het initiatief en informeert de werknemers voor de aanvang van de wateraudit. 
Verbeteringen van procedures of maatregelen van good housekeeping worden door de mensen op de werkvloer toegepast. Als zij te weinig betrokkenheid ervaren, is de slaagkans van een waterbesparing kleiner. 
Het management bakent de doelstelling en het detailniveau van de wateraudit af. Afhankelijk van de bestaande kijk op grote waterverbruikende processen wordt niet onmiddellijk het volledige bedrijf in kaart gebracht en tot een deelprocesniveau uitgewerkt. Het is nuttig om het verwachte rendement van de wateraudit vooraf in te schatten.

STAP 1 Bereid het project voor.
STAP 2 Bereken de kostprijs van koud en warm water.
STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op.

3.3 Stap 2: Bereken de kostprijs van water 

Bereken de kostprijs van het watergebruik voor u de waterbalansen opstelt. Geef de kosten in een tabel weer.
 
Zo geeft u meteen duidelijk aan welke waterstromen het duurst zijn. 

Tabel 2 toont een overzicht van de meest voorkomende kosten en is een hulpmiddel bij die berekening. De kosten verdeelt u in waterkosten, gerelateerd aan besparing van koud water, besparing van warm water en vuilvrachtreductie. Dat onderscheid is belangrijk om de haalbaarheid van een investering te berekenen. We onderscheiden de volgende varianten: 

1. koud water besparen of hergebruiken heeft enkel invloed op de waterkosten gerelateerd aan koud water; 
2. als u warm water bespaart of energie recupereert door middel van bijvoorbeeld een warmtewisselaar, beschouwt u naast de kosten voor koud water eveneens de kosten, gerelateerd aan warm water; 
3. bovenop de waterbesparing is eveneens een vervuilingsreductie mogelijk waardoor er minder vervuiling naar het riool of de WZI wordt geloosd. De waterkosten voor koud water en warm water combineert u dan met de kosten, gerelateerd aan vuilvrachtreductie. 
Het rendement van een wateraudit verhoogt als u energie uit warmwaterstromen recupereert. Op die manier wordt de terugverdientijd van een investering in een nieuw waternetwerk aanzienlijk korter. 

3.4 Stap 3: Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op 

Na het berekenen van de kostprijs start u met het opstellen van de waterbalans. 
U beschouwt het bedrijf als een black box. In figuur 3 ziet u hiervan een voorbeeld. Op basis van de in en uitgaande waterstromen, het drogestofgehalte en andere productgegevens berekent u de sluitfactor. 
Naarmate de wateraudit vordert, daalt de sluitfactor aangezien er meer gegevens over het watergebruik bekend zijn. Het streefdoel is een sluitfactor kleiner dan 10 % van het totale watergebruik. 
In het voorbeeld in figuur 3 wordt regenwater geloosd en niet hergebruikt in het productieproces. De onregelmatige eigenschappen van 
regenwater vormen een te groot risico. Het gebruik voor sanitaire doeleinden bleek in dit voorbeeld niet rendabel.


Figuur 3: Voorbeeld van waterbalans op bedrijfsniveau (niveau 1)

STAP 1 Bereid het project voor.
STAP 2 Bereken de kostprijs van koud en warm water.
STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op.
STAP 2 Bereken de kostprijs van koud en warm water.
STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op.
STAP 4 Teken het productieschema.

Tabel 2: Waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing, vuilvrachtreductie en besparing van warm water.

Excelbestand is terug te vinden op www.waterloketvlaanderen.be 

waterkosten, gerelateerd aan vuilvrachtreductie 
geloosd kosten 
waterdebiet per jaar 
m3 / jaar euro / jaarafvalwaterzuivering 
lozingskosten afvalwater (heffingen) 11 
chemicaliëngebruik (loog, zuur, polymeer enzovoort) 12 
elektriciteit (beluchting, slibontwatering) 13 
personeelskosten 14 
afzet primair slib (fysisch) 15 
afzet secundair slib (biologisch) 16 
totaal geloosd waterdebiet C 
totale waterkosten, gerelateerd aan vervuilvrachtreductie D=(11+12+13+ 14+15+16)
totale waterkosten, gerelateerd aan vuilvrachtreductie in euro / m3 C/Dwaterkosten, gerelateerd aan besparing ingenomen kosten van warm water waterdebiet voor per jaar 
stoomproductie euro / jaar 
m3 / jaar 
stoom 
. inkoop gas 21
. watergebruik en bereidingskosten 22=B/A*E 
totaal ingenomen waterdebiet voor warm water E 
totale waterkosten gerelateerd aan warm water F=(21+22)
totale waterkosten, gerelateerd aan de besparing van warm water in euro / m3 E/F 
waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing ingenomen kosten 
waterdebiet per jaar 
m3 / jaar euro / jaarwaterinname 
inname drinkwater 1 4 
inname grondwater 2 5 
inname oppervlaktewater 3 6waterbereiding 
chemicaliëngebruik (loog, zuur, zout, chloor, peroxide enzovoort) 7 
elektriciteit proceswaterbereidingsinstallaties 8 
personeelskosten 9 
totaal ingenomen waterdebiet A=(1+2+3) 
totale waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing B=(4+5+6+7+8+9) 
totale waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing in euro / m3 B/A 
 
3.5 Stap 4: Teken het productieschema 

Voordat u een waterbalans op productieniveau opstelt, maakt u een productieschema van het volledige bedrijf. 
U kunt het best een bestaand procesfl owdiagram of grondplan van de fabriek gebruiken als basis. Als dat verouderd is, wordt in overleg met de mensen op de werkvloer het schema of plan geactualiseerd. Daarna duidt u op het productieschema de bestaande watertellers aan, alsook alle debieten die in dit stadium al bekend zijn. Het productieschema is nog geen waterbalans. In de volgende stappen wordt het tot een waterbalans uitgewerkt. 

3.6 Stap 5: Stel de waterbalans op productieniveau op 

Om de waterbalans op productieniveau op te stellen, groepeert u procesonderdelen uithet productieschema uit stap 4 tot logische delen. Dat kan op basis van de functie van bepaalde processen zoals voorbehandeling, conserveren, waterbereiding, koelsysteem, stoombereiding, waterzuivering enzovoort. Een logische indeling kan eveneens berusten op een ruimtelijke indeling van het bedrijf zoals een productiehal of productielijn. In figuur 4 is een voorbeeld gegeven waarbij per productiezaal de waterbalans is uitgewerkt. Het watergebruik alsook de hergebruikstromen duidt u in dat schema aan. Als voor een waterstroom geen meetbare gegevens beschikbaar zijn, schat u het debiet op basis van ervaring. 
Na het voltooien van stap 5 hebt u een waterbalans die aangeeft waar de processen zich bevinden die het meeste water gebruiken. In het voorbeeld van figuur 4 zijn dat de procesinstallaties van de schilzaal. 
U beschikt hierover zonder alle processtappen in detail uit te werken. U kunt nu beslissen om voorlopig de wateraudit alleen toe te spitsen op de productieprocessen die zich in de schilzaal afspelen. Die keuze is uiteraard afhankelijk van de complexiteit en de grootte van het bedrijf, alsook van het engagementsniveau. 
U beëindigt stap 5 met de waterstromen aan te geven die u moet meten om een accuraat beeld van het watergebruik te verkrijgen, want vaak zijn een aantal waterstromen geschat. U geeft die waterstromen aan op de waterbalans op productieniveau en op het productieschema, opgesteld in stap 4. 

Figuur 4: Voorbeeld van een waterbalans op productieniveau (niveau 2) 

STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op.
STAP 4 Teken het productieschema.
STAP 5 Stel de waterbalans op productieniveau op. 

STAP 4 Teken het productieschema.
STAP 5 Stel de waterbalans op productieniveau op.
STAP 6 Voer een meetcampagne uit.

3.7 Stap 6: Voer een meetcampagne uit 

Meten is weten. Het volstaat om met een eenvoudige waterteller, vergelijkbaar met de hoofdteller van de waterleverancier, de waterstromen te meten die u aan het eindevan stap 5 hebt geselecteerd. De leidingen voor het aanvoeren van water hebben meestal een diameter 
tussen 15 en 80 mm. Nieuwe watertellers zijn bijgevolg vrij eenvoudig en snel te installeren zonder het productieproces voor lange tijd te moeten stilleggen. 
Het is cruciaal dat u vanaf nu de tellerstanden van zowel de bestaande als de nieuwe tellers systematisch noteert. Dezelfde persoon noteert de tellerstanden op regelmatige basis, namelijk minstens één keer per week, op een vast tijdstip. Het is wenselijk om zelfs dagelijks het watergebruik bij te houden, zeker als er sprake is van batchverwerking. Stel een verantwoordelijke aan (ploegbaas, hoofd technische afdeling ...) en werk met een standaardinvulblad. Dat maakt een uniforme monitoring mogelijk.
Als u de tellerstanden niet op vaste tijdstippen laat controleren, verliest u informatie en kan u de gegevens moeilijk vergelijken. Het is enorm belangrijk dat de invloed van een ploegensysteem, seizoenvariatie of van een productwissel zichtbaar wordt. Een installatie reinigen vereist bijvoorbeeld een belangrijke hoeveelheid water. Vaak is dat verbruik niet op basis van één specifieke teller af te leiden. Noteer dus allerelevante tellerstanden voor en na het reinigen. 
Als het niet mogelijk is om een stroom te berekenen of om een teller te plaatsen, schat of berekent u het debiet. 
Het verschil nemen tussen de drogestofgehalten van het in en uitgaande product van een processtap is bijvoorbeeld een mogelijkheid. Ook een aanname op basis van theoretische waarden of ervaring is een manier om het watergebruik te kwantificeren. 

Waterkosten 

1. Afschrijvingen van investeringen die gerelateerd zijn aan water (zoals waterbehandeling en zuivering) neemt u niet op in de kostprijs voor water. Die investeringen zijn immers al uitgevoerd. Een waterbesparing heeft geen invloed op al gemaakte kosten.
2. De grondwaterheffing en de pompkosten bepalen de kostprijs voor het grondwatergebruik.
3. Als grond of oppervlaktewater een voorzuivering ondergaat, brengt u de kosten van de filterinstallatie (bijvoorbeeld zandfilter) in rekening.
4. De diverse waterbereidingskosten betreffen de exploitatiekosten van de waterbehandelingsinstallaties, zoals chemicaliën, onderhoud, elektriciteitsgebruik en personeelskosten.
5. Om de financiële baten van een waterbesparingsoptie te berekenen, brengt u alleen de kosten in rekening die de waterbesparing rechtstreeks beïnvloeden.
6. Voorbeelden van waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing, zijn: waterbesparende nozzles; verbetering reinigingsmethode; werkmethode vastleggen; watergebruik targetting; kranen verwijderen. 
7. Voorbeelden van waterkosten, gerelateerd aan vuilvrachtreductie, zijn: filterinstallatie; beter afscheiden van afvalproducten (wit en grijs zetmeel); optimaliseren zandvanger.
8. Voorbeelden van waterkosten, gerelateerd aan besparing van warm water, zijn: voorverwarmen suppletie naar diverse processen die warm water vereisen, zoals blancheurs of stoomketels.
 
STAP 5 Stel de waterbalans op productieniveau op.
STAP 6 Voer een meetcampagne uit.
STAP 7 Stel de waterbalans op deelprocesniveau op.

 
3.8 Stap 7: Stel de waterbalans op deel procesniveau op U kunt het productieschema uit stap 4 omvormen tot een waterbalans op deelprocesniveau.
 
U toetst eerst de geschatte debieten in de waterbalans op productieniveau (opgesteld in stap 5) aan de gemeten debieten (uit stap 6). 
Daarna geeft u de debieten aan op het productieschema. Vervolgens verifieert u de grootste watergebruikers en effluentdebieten. 
De productieprocessen in de AFG-industrie zijn erg verschillend. De aandacht vestigen op de grootste watergebruikers bepaalt voornamelijk het rendement van een wateraudit. In figuur 5 staan een aantal veelvoorkomende processen en het gemiddelde procentuele watergebruik. Vooral het conserveren (blancheren) en het koelen van producten in de AFG-industrie vereisen veel water. Vaak nemen die processen de helft of meer van het totale watergebruik voor hun rekening. Verder zijn stoom en warmwaterproductie en het transport van de producten (indien niet via transportband) grote watergebruikers. 

3.9 Stap 8: Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen 

Allereerst bepaalt u voor de belangrijkste processtappen (zie stap 7) de randvoorwaarden voor de aanwezige contaminanten in het aangevoerde water. 
Dat geeft u een eerste indicatie van de mogelijke effluenten5 van processen die in aanmerking komen voor hergebruik in deze processtappen. 
Op basis van de eigenschappen van het productieproces beslist u welke contaminanten geanalyseerd worden. 
In de AFG-industrie betekent dat minimaal CZV, pH, ZS, Ntot, Ptot, de temperatuur en het kiemgetal. Ook het tijdstip waarop de monsters genomen zijn, is van belang. Een productwissel of een variatie in kwaliteit van de grondstof beïnvloedt het watergebruik en de samenstelling van de effluenten.
5 Met effluent wordt bedoeld: alle water dat van diverse processtappen komt. Het betreft hier dus niet zozeer het effluent van de WZI, hoewel dat ook als een hergebruikstroom in aanmerking komt. 

STAP 6 Voer een meetcampagne uit.
STAP 7 Stel de waterbalans op deelprocesniveau op.
STAP 8 Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen.

STAP 7 Stel de waterbalans op deelprocesniveau op.
STAP 8 Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen.
STAP 9 Definieer hergebruik en besparingsmogelijkheden.

Figuur 5: Voorbeeld van de verdeling van watergebruik over processen binnen de AFG-industrie 

 
3.10 Stap 9: Definieer de hergebruik en besparingsmogelijkheden 

In stap 9 definieert u de besparings en hergebruikmogelijkheden. Overleg met de medewerkers op de werkvloer in de vorm van brainstormsessies. 
Figuur 6 geeft de volgorde weer in tijd en kosteninvestering om hergebruik en waterbesparingsmogelijkheden te genereren. U start met het van goodhousekeepingmaatregelen te definiëren. Die zijn doorgaans eenvoudig in te voeren met aanvaardbare investeringskosten. In hoofdstuk V komen we hier uitgebreid op terug. Daarna definieert u verbeteringen in processtappen die minder watergebruik tot gevolg hebben. 
Vervolgens zoekt u processtappen waarin het effluent van andere processen hergebruikt kan worden. In de vorige stap hebt u hiervoor een eerste aanzet gegeven. Aan de hand van de analyseresultaten van stap 8 stelt u een tabel op waarbij u aangeeft welke effluenten voor een processtap in aanmerking komen en u maakt een schatting van de economische en technische haalbaarheid. Vervolgens worden alle mogelijkheden gerangschikt en kiest u, afhankelijk van het detailniveau van de wateraudit en de grootte van het bedrijf, twee tot vijf opties. 
Voor die opties stelt u in stap 10 een kostenbatenanalyse op. 

3.11 Stap 10: Werk een kostenbatenanalyse uit 

Voordat u start met het berekenen van de kosten en baten werkt u de nieuwe configuratie schematisch uit. Figuur 7 toont een voorbeeld waarbij water wordt hergebruikt binnen het productieproces. In die configuratie wordt met het effluentwater van de conserveringsstap (blancheur) de suppletie via een warmtewisselaar voorverwarmd. Daarna vangt men het effluent in een buffervat op. Dat effluent wordt gebruikt bij verschillende processen. In de bestaande situatie werd hiervoor drinkwater gebruikt. Die nieuwe configuratie realiseert een drinkwaterbesparing van 38.000 m3 per jaar. 
Om de kostprijs van een nieuwe configuratie te berekenen, houdt u rekening met aankoop, installatie en exploitatiekosten. De baten berekent u op basis van tabel 2. U brengt alleen de kosten in rekening waarop bespaard wordt door de nieuwe configuratie in te voeren (waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing, vuilvrachtreductie en besparing van warm water). De terugverdientijd (TVT) van de investering is daarna eenvoudig te berekenen. 
Tabel 3 geeft ter indicatie een voorbeeld van de gerealiseerde besparingen na het invoeren van enkele goodhousekeepingmaatregelen en het hergebruik van blancheerwater zoals in figuur 7 is toegelicht. De totale terugverdientijd voor beide besparingsmogelijkheden is ongeveer dertien maanden.

Figuur 6: 

Volgorde in tijd en kosteninvestering om waterbesparingsopties te genereren 

Goodhousekeeping
Minimaliseren waterbehoefte
Aanpassen waterbereiding
Waterhergebruik tussen processen
Hergebruik van rWZI/ aWZI-effluent (kringloopsluiting) 

STAP 8 Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen.
STAP 9 Definieer hergebruik en besparingsmogelijkheden.
STAP 10 Werk een kostenbatenanalyse uit.

Goodhousekeeping
Minimaliseren waterbesparing aardgasbesparing watergebruik investeringskosten besparingen TVT 
m3/jaar % nm3/jaar % m3/jaar m3/ ton EUR EUR/jaar jaar 
ruwproducttotaal huidig gebruik  100  100 136.228 2,0    
diverse good housekeeping 5400 4   130.828 1,9 7500 6600 1,1hergebruik blancheurwater 38.000 28 57.100 2 92.828 1,4 28.500 37.400 0,8totale besparing 43.400 32 57.100 2 
totaal toekomstige situatie 92.828 1,4 36.000 44.000 1,1

Tabel 3: Voorbeeld van mogelijke besparingen

Aandachtspunten wateraudit

. Spits u toe op de grootste gebruikers, want die bepalen voor 80 % het rendement van een wateraudit.
. Bereken de kostprijs van water bij de aanvang van de studie.
. Noteer de stand van de watertellers minimaal eenmaal per week.
. Organiseer brainstormsessies met werknemers op de werkvloer.
. Werk stapsgewijs met tabellen: rangschik eerst opties op haalbaarheid en werk ze daarna verder uit.
. Breng het effluent van verschillende processen samen in een buffervat en voed verschillende processen van hieruit (verdunningsvoordeel).
. Maak overzichtsgrafieken om de resultaten beter te kunnen visualiseren.
. Waterdebieten meten kan niet in één week. Om een correct beeld te verkrijgen van de waterstromen, houdt u rekening met verschillende factoren. De belangrijkste zijn: productwissel, kwaliteit van de aangeleverde grondstof, ploegensysteem, reiniging en stilstand van de productielijn.

Figuur 7: Voorbeeld van waterbesparing binnen het productieproces, gecombineerd met energierecuperatie voor een aardappelverwerkend bedrijf  

 
STAP 1 Bereid het project voor 

. Formuleer de doelstellingen van de studie, bijvoorbeeld de verwachte resultaten (% waterbesparing).
. Formuleer het detailniveau van de studie.
. Overtuig de directie van het nut van een wateraudit.
. Leg het budget en de beschikbare tijd voor het project vast.
. Breng de werknemers op de hoogte van het doel en de noodzaak van het project.
. Maak afspraken over de coördinatie en de uitvoering van de wateraudit. 


STAP 2 Bereken de kostprijs van koud en warm water 
. Verzamel en vraag alle kosten, gerelateerd aan water.
. Bereken de waterkosten, gerelateerd aan waterbesparing (zie tabel 2).
. Bereken de waterkosten, gerelateerd aan vuilvrachtreductie (zie tabel 2).
. Bereken de waterkosten, gerelateerd aan warmwaterbesparing (zie tabel 2).
. Vestig de aandacht op de grootste waterkosten. 

STAP 3 Stel de waterbalans op bedrijfsniveau op 

. Verzamel de totale grondstof en productgegevens.
. Stel de waterbalans op in de vorm van een black box.
. Bereken de sluitfactor, dat is het verschil tussen in en uitgaande stromen ten opzichte van de totale ingenomen hoeveelheid water.
. Streef naar een sluitfactor kleiner dan 10 %. 

STAP 4 Teken het productieschema 

. Stel op basis van bestaande plannen en beschrijvingen een productieschema op.
. Toets het productieschema aan de huidige situatie door overleg met de mensen op de werkvloer.
. Duid de bestaande watertellers aan op het productieschema.
. Duid de gemeten debieten aan op het productieschema.
. Schat de nietbekende debieten op basis van ervaring en geef ze aan op het productieschema (bijvoorbeeld spuiverhoudingen).
 
STAP 5 Stel de waterbalans op productieniveau op 

. Maak logische groepen van de productieprocessen op basis van procestype of ligging, bijvoorbeeld de waterbehandeling, stoomproductie of boiler, afvalwaterzuivering, voorbehandeling.
. Stel de waterbalans op, gebaseerd op de groepen van processen (zie voorbeeld figuur 4).
. Geef de bestaande hergebruikstromen aan.
. Lokaliseer de waterstromen die niet gemeten worden of niet bekend zijn.
. Schat het debiet van de nietbekende waterstromen.
. Bepaal welke processen veel water gebruiken en of ze verder uitgewerkt moeten worden op deelprocesniveau.
. Geef aan welke waterstromen bekend moeten zijn.

4. Werkschema wateraudit 

Tabel 4: Werkschema wateraudit: stap 1 tot en met 10 

STAP 6 Voer een meetcampagne uit 

. Bepaal wanneer de nieuwe watertellers geïnstalleerd worden, bijvoorbeeld tijdens de reiniging, vakantieperiode of onderhoudswerkzaamheden.
. Stel een verantwoordelijke aan om de tellerstanden te noteren.
. Leg een tijdstip vast om de tellerstanden te noteren, rekening houdend met de invloed van reiniging, ploegenwissel, seizoenvariatie en batchcontinue processen.
 
STAP 7 Stel de waterbalans op deelprocesniveau op
 
. Verwerk de tellergegevens in een rekentabel.
. Werk het productieschema bij en toets de geschatte waarden aan de gemeten waarden.
. Verifieer de grootste watergebruikende processen.
. Lokaliseer de grootste effluentdebieten.
. Evalueer de vervuilingsgraad van de grootste effluentdebieten. 

STAP 8 Bepaal de vuilvracht van de effluentstromen 

. Bepaal de kwaliteitseisen van het water van de productieprocessen die veel water gebruiken.
. Bepaal de vuilvracht van de grootste effluentstromen op basis van bijvoorbeeld ervaring, reeds vroeger uitgevoerde analyses of karakteristieken van het proces.
. Definieer de randvoorwaarden van de hergebruikstromen met het oog op de veiligheid en de kwaliteit.
. Bepaal welke effluentstromen geanalyseerd worden.
. Voer een analysecampagne uit afhankelijk van productiekarakteristieken, periode van grootste activiteit, seizoenswissel enzovoort.
. Rangschik de besparingsmogelijkheden en nieuwe waternetwerken op basis van de haalbaarheid.
 

STAP 9 Definieer hergebruik en besparingsmogelijkheden 
. Organiseer een of meer brainstormsessies met de medewerkers van de werkvloer.
. Definieer besparingsmogelijkheden in het kader van good housekeeping.
. Definieer nieuwe waternetwerken waarbij effluentstromen binnen het productieproces hergebruikt worden.
. Maak een lijst van de besparingsmogelijkheden en nieuwe waternetwerken met vermelding van het huidige watergebruik, een inschatting van de mogelijke besparing en de economische en technische haalbaarheid. 

STAP 10 Werk een kostenbatenanalyse uit 

. Selecteer de besparingsmogelijkheden en nieuwe waternetwerken (configuraties) die verder uitgewerkt worden in een kostenbatenanalyse.
. Beschrijf de technische vereisten voor de invoering van de geselecteerde configuraties.
. Formuleer de mogelijke implicaties.
. Stel een raming op van de totale investeringskosten.
. Bereken de terugverdientijd van de investering.
. Voer de nieuwe configuratie in als blijkt dat de terugverdientijd aanvaardbaar is.
. Controleer de borging van het nieuwe waternetwerk.

werkschema wateraudit vervolg 
  
V Besparingsmogelijkheden en hergebruikopties

1. Maatregelen van goodhousekeeping 
Goodhousekeepingmaatregelen zijn eenvoudig en u kunt ze vrijwel onmiddellijk invoeren zonder al te hoge investeringskosten. 
In tabel 5 worden de meest voorkomende maatregelen toegelicht. Good housekeepingmaatregelen maken in de AFG-industrie een waterbesparing van 5 tot 15 % op het totale watergebruik mogelijk.
 
GOOD HOUSEKEEPINGMAATREGEL 

1. Stel duidelijke werkmethoden op, voer ze in en controleer regelmatig of ze nageleefd worden. 
2. Noteer dagelijks het watergebruik. 
3. Maak een checklist die door elke ploeg gehanteerd wordt. Targeting maakt watergebruik beheersbaar. 
4. Voorzie kranen van opendichtmelding of pas automatische afsluiters toe. 
5. Voorkom een wildgroeivan kranen, verspreid in de fabriek. 
6. Onderhoud de procesinstallaties preventief. 
7. Voorzie slangen en sproeiers van waterbesparende nozzles. 
8. Gebruik bij reiniging zo veel mogelijk hogedrukspuiten. 

MOGELIJKE WATERBESPARING 

35 % op het totale watergebruik
46 % op het totale watergebruik
24 % op het totale watergebruik
26 % op het totale watergebruikafhankelijk van lokale situatie
16 % op het totale watergebruik
15-25 % op het watergebruik voor reiniging
5-10 % op het watergebruik voor reiniging 

OPMERKINGEN OVER DE INVOERING

. Hierdoor voorkomt u onnodig watergebruik door verkeerde werkmethoden. 
. Vast afval wordt regelmatig weggespoten naar de riool. Op deze manier kan er direct met de reiniging gestart worden en hoeft het afval niet eerst opgeschept te worden.
. Watergebruik is vaak hoger bij een storing in vergelijking met de normale werking van de productielijn. Dit komt doordat arbeiders op de werkvloer met reiniging starten in afwachting van het heropstarten van de productielijn. Om dat te vermijden, vermeld in werkvoorschrift wat de arbeiders moeten doen bij storing. 
. Wanneer is een installatie zuiver? Stel een concrete methode op om de procesinstallatie te reinigen. Specificeer de duur en het tijdstip van de reiniging alsook wanneer een onderdeel als zuiver beschouwd mag worden.

Het systematisch noteren van de tellerstanden geeft informatie over het watergebruik. U kunt dan snel ingrijpen als er een abnormaal watergebruik wordt vastgesteld. Bereken daarom op regelmatige tijdstippen het dag, week en maandverbruik.
Leg vooraf een streefwaarde vast voor het watergebruik van een procesonderdeel. Zo kunnen de werknemers afwijkingen of storingen snel detecteren. Zo kan een kraan niet openstaan zonder dat u het opmerkt. Plaats dergelijke afsluiters alleen op grotere leidingen of bij omvangrijke debieten. 
Stel alle kranen die geen aanwijsbare bestaansreden hebben buiten dienst. 
Pompseals en andere afdichtingen periodiek vervangen voorkomt onnodige lekkageverliezen. Vervang verder messingkranen door kogelkranen aangezien die laatste beter sluiten. Dergelijke nossels mengen water met lucht. Hierdoor wordt de benodigde druk behouden, maar verbruikt u minder water. 
Hogedrukspuiten gebruiken veel minder water en zijn erg efficiënt voor het reinigen. 

 
GOOD HOUSEKEEPING

MAATREGEL 
MOGELIJKE WATERBESPARING 
OPMERKINGEN OVER DE INVOERING 

9. Houd nozzles goed schoon. 
10. Gebruik de juiste schoonmaakmiddelen.
11. Reinig onmiddellijk na een bevuiling.
12. Doseer het reinigingswater voor de vloeren via een tijdsturing.
13. Maak de baansmering tijdgestuurd.
14. Zorg ervoor dat apparatuur en vloeren eenvoudig te reinigen zijn. 
15. Beloon een laag watergebruik bij werknemers per ploeg door een competitieelement in te voeren. 
16. Verhoog de betrokkenheid van de werknemers.
 
12 % op het watergebruik voor reiniging
12 % op het watergebruik voor reiniging
12 % op het watergebruik bij reiniging
20-40 % op het watergebruik bij vloersmering
20-50 % op het watergebruik bij baansmering afhankelijk van de lokale situatie
24 % op het totale watergebruik
24 % op het totale watergebruik

Nozzles kalken aan waardoor het watergebruik toeneemt. 
Kalkaanzet reinigt u met zuur en organische verontreinigingen met loog. Als u reinigingsmiddelen correct gebruikt, bespaart u water. Vraag de leverancier van de producten om informatie.
Afval en resten van producten in de AFG-sector drogen snel waardoor ze moeilijker te verwijderen zijn.

. In plaats van continu water te doseren op de vloeren zodat verontreinigingen niet aankoeken, kunt u zorgen voor een tijdgestuurde bevloeiing. 
. Een tijdgestuurde afsluitkraan reduceert het watergebruik. Installeer een tijdgestuurde afsluiter zodat de transportbanden niet meer continu gesmeerd worden. Dat is wel afhankelijk van het type transportband.
. Volg de richtlijnen van European Hygienic Equipment Design Group (EHEDG) om water te besparen.
. Houd hiermee vooral rekening bij de bouw van een nieuwe productiehal of installatie. U verhoogt de betrokkenheid van de mensen op de werkvloer als u ze beloont voor hun inspannigen. Let echter op dat een competitieelement de sfeer op de werkvloer niet bederft en dat er niet overdreven wordt. 
. Overleg op geregelde tijdstippen met de werknemers die dagelijkse zorgen voor de opvolging van de productie en werk met hen praktische oplossingen uit om water te besparen. 
. De werknemers die de machines bedienen en onderhouden, hebben meestal een goed zicht op mogelijke verbeteringen, maar zijn niet onmiddellijk geneigd dat te melden aan de productieverantwoordelijke.
 
Maatregelen van goodhousekeeping vervolg Tabel 5: Goodhousekeepingmaatregelen 
 
2. Hergebruik binnen het productieproces
 
In de AFG-industrie geldt dat naarmate het productieproces vordert, de kwaliteitseisen voor het water hoger worden. De eerste fasen van de procesvoering (transport en voorwassen van ruwe grondstoffen) laten lagere kwaliteitseisen toe. In die fasen van het productieproces kan water uit latere productiestappen hergebruikt worden. 
Proceswater van drinkwaterkwaliteitWater dat in contact komt met het product en de eindkwaliteit kan beïnvloeden moet van drinkwaterkwaliteit zijn.
 
Proceswater van een lagere kwaliteitVoor water dat wordt gebruikt in de eerste fasen van het proces, namelijk voor de conserveringsstap, zijn er verschillende mogelijkheden: het kan gebruikt worden voor transport, wassen en spoelen van de ruwe grondstoffen. Dat water mag geen stoffen bevatten die de voedselveiligheid in het gedrang brengen. 
Koelwater zonder productcontactKoelwater moet vrij zijn van bezinkbare en aankoekende componenten om afzettingen in het koelsysteem te voorkomen. Verder is uiteraard een voldoende lage temperatuur belangrijk. In een aantal gevallen is ook beheersing van (micro)bacteriologische groei een vereiste. Chlorering of een andere behandeling van koelwater is daarom wenselijk. Koeltorens worden in de AFG-industrie vaak gebruikt, waarbij sprake is van een waterkringloop. 
KetelwaterAan ketelwater worden technische eisen gesteld, zoals lage hardheid en lage concentraties zuurstof en koolzuurgas. Het is gebruikelijk om zo veel mogelijk stoomcondensaat te hergebruiken als ketelwater.
Ter indicatie worden in tabel 6 en 7 enkele globaal gewenste waterkwaliteiten geDefinieerd, die doorgaans in de AFGsector van toepassing zijn.

Tabel 6: Indicatie van de gewenste waterkwaliteit in een groente of fruitverwerkend bedrijf
proces was- en spoelwater voor ruwe grondstof transportwater koelwater (zonder productcontact) productwater proceswater, koelwater met productcontact reinigingswater ketelwater sanitair minimale bedrijfseisen geen bezinkbare delen, lage temperatuur, laag kiemgetal 
geen bezinkbare delen, matig kiemgetal geen bezink en afzetbare delen (kwaliteit niet kritiek) drinkwater met een geringe hardheiddrinkwater met een laag kiemgetaldrinkwaterkwaliteitgeen hardheid, zuurstof, ijzer, organische stof drinkwaterkwaliteitmogelijke waterbron ruw grondwater ruw grondwater ruw grondwater of oppervlaktewater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater of regenwater aanvullende behandeling

eventueel chlorering
eventueel ontharding
eventueel chlorering
ontharding, ontgassing

 
minimale bedrijfseisen bedrijfswater, kwaliteit matig bedrijfswater, kwaliteit matig bedrijfswater, kwaliteit voldoende drinkwaterkwaliteit drinkwaterkwaliteit bedrijfswater, kwaliteit voldoende geen hardheid, zuurstof, ijzer, organische stofdrinkwaterkwaliteitgeen corrosie, afzettingen en algengroei geendrinkwaterkwaliteit proceswassen en ontstenen van ruwe grondstof snijden sorteren blancheren suppletie waterkoelen en vriezen ketel voedingswater hogedrukreiniging koeltorens (geen productcontact)
waterzuivering (spoelwater voor decanters) sanitair mogelijke waterbron behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater (hergebruik proceswater blancheurs) behandeld grondwater of leidingwater (sproeiwater kan worden hergebruikt als verversing van transportsystemen) behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater behandeld grondwater of leidingwater hergebruik zuiveringseffluentbehandeld grondwater of leidingwater of regenwater aanvullende behandelingrecirculatie over zandvanginstallatie zetmeelafscheiding

ontharding, ontgassing eventueel ontharding

Tabel 7: Indicatie van de gewenste waterkwaliteit in een aardappelverwerkend bedrijf3. Hergebruik over het productieproces
 
Het hergebruiken van water in de loop van het productieproces betekent het effluent van de WZI hergebruiken. In de AFG-industrie in Vlaanderen wordt dat nog nauwelijks toegepast. Toch zijn er mogelijkheden om het WZIeffluent in de eerste fasen van het productieproces te gebruiken, om bijvoorbeeld de grondstof voor te wassen of het terrein te reinigen. Bij toenemende waterkosten wordt dat een reëel te overwegen optie. Als absolute voorwaarde geldt uiteraard de productkwaliteit. Ook moet die vorm van waterhergebruik geaccepteerd zijn bij de consument en de overheid.
Het is technisch mogelijk om het effluent te zuiveren tot drinkwaterkwaliteit en aan te wenden in het productieproces. 
Op die manier vormt men een nagenoeg gesloten waterkringloop. Om die te creëren zijn vergaande technieken nodig en een hoge betrouwbaarheid van de toegepaste technologie. Storingen in de watervoorziening kunnen leiden tot grote hoeveelheden afgekeurd eindproduct met daaraan verbonden hoge kosten en schade. Het is bijgevolg cruciaal dat steeds voldoende water met de vereiste kwaliteit beschikbaar is. Dat stelt hoge eisen aan de uitvoering van het systeem voor kringloopsluiting.
De mogelijke ophoping van zowel bekende als onbekende stoffen in het water zoals mineralen, zware metalen, oppervlakteactieve stoffen en bestrijdingsmiddelen kan bij kringloopsluiting een knelpunt zijn. Dat heeft mogelijk invloed op de fysische, chemische en microbiologische kwaliteit van het eindproduct. Om ophoping te vermijden, wordt een aanzienlijk gedeelte gespuid.
  
4. 4. Andere productiemethoden

Alternatieve productiemethoden zijn interessant als ze minder of helemaal geen water verbruiken. Ook bestaande technologieën uit andere werkvelden kunnen worden toegepast. In tabel 8 worden hiervan enkele mogelijkheden gegeven. Verder kunt u ook informatie vinden in het rapport “Best beschikbare technieken (BBT) voor de groente en fruitverwerkende nijverheid”, dat door het VITO is opgesteld.

Tabel 8: Alternatieve productiemethoden in de AFG-industrieopmerkingenVaak wordt hier te veel water gebruikt omdat het gebruik historisch is bepaald. Het verminderen van het watergebruik moet proefondervindelijk worden vastgesteld. 
Veelal wordt water als transportmiddel gebruikt tussen productieonderdelen. Transport via banden of schroeven is de laatste jaren behoorlijk verbeterd en is een goed alternatief. Dergelijke investeringen zijn echter alleen van toepassing bij nieuwbouw. 
Wit zetmeel kan worden afgezet, wat een economisch voordeel oplevert. Door wit zetmeel af te scheiden via bijvoorbeeld een cycloon uit het proceswater kunt u besparen op lozingskosten van afvalwater. Daarnaast ontstaat er water dat meestal kan worden hergebruikt.
Het water in de blancheurs wordt vaak ververst op basis van ervaring en algemeen aanvaarde debieten. De suppletie kan naar de blancheur gestuurd worden op basis van toename van de vervuilingsgraad van het blancheerwater. De toename van de vervuilingsgraad kunt u online meten aan de hand van de pHwaarde .
Aardappelen stomen vermindert de uitloging van contaminanten en bijgevolg de belasting van de waterzuivering. 
Dat wordt nog niet frequent toegepast en de ervaring in de sector ontbreekt voorlopig.
Voorlopig is deze techniek economisch nog niet haalbaar.
De productielijn efficiënter opstellen zodat het transport tussen procesonderdelen kleiner wordt, levert waterbesparing op. Bij nieuwbouw is dat een interessante optie.

In de AFGsector wordt veel water als koelmiddel gebruikt. In sommige gevallen is directe luchtkoeling ook mogelijk. Geurhinder vormt wel mogelijk een probleem.
Hierbij wordt bespaard op de energiekosten voor de productie van stoom of warmwater. Er is echter wel een warmtewisselaar nodig. 
Door gebruik te maken van een mobiele wasinstallatie op de plaats van de oogst van aardappelen en groenten wordt het zand ter plaatse van het ruwe product verwijderd en wordt er een beter product geleverd. Tevens wordt er bespaard op transportkosten en afzetkosten van zand en klei.

tabel 

toepasbare aanpassing van het productieproces 
minder water gebruiken bij het wassen en ontstenen van de aardappelen of groenten 
droog in plaats van nat transport tussen de processen 
wit zetmeel terugwinnen bij aardappelverwerkende bedrijven 
de suppletie van drinkwater naar de blancheurs sturen door de vervuilingsgraad van het effluent van de blancheurs te meten
stoomblancheur vervangen door een bandblancheur
aardappelen droogreinigen met behulp van borstel of ultrasoontrillingen
natschillen vervangen door droogschillen.
efficiëntere opstelling van de productielijn
koelen door middel van directe koeling met lucht
gebruikmaken van restwarmte van condensaatvaten
zand verwijderen op het land 
 
VI Conclusie 

U kunt gemakkelijk zelf een wateraudit uitvoeren. Voor de aanvang van het project overtuigt u de directie van het doel en het nut van een wateraudit. Dat is niet zo moeilijk aangezien een wateraudit al snel tot 25 % waterbesparing oplevert en bijgevolg een aanzienlijke kostenbesparing inhoudt. Belangrijk is dat een wateraudit geen eenmalige actie is met alleen een snel rendement. Er wordt een basis gelegd om het watergebruik op langere termijn efficiënter te maken en te houden.Bij de aanvang van het project voldoende draagvlak creëren is uitermate cruciaal. Betrek daarom de mensen op de werkvloer integraal bij het uitvoeren van de wateraudit. Zij kennen de details van het productieproces goed en kunnen de praktische haalbaarheid van waterbesparingsmaatregelen realistisch beoordelen. 
Uit de studie is gebleken dat het implementeren van goodhousekeepingmaatregelen al een waterbesparing tot 15% oplevert. De eigenschappen van het productieproces, de ruimtelijke indeling, de complexiteit van het bedrijf en de variatie in eindproducten bepalen verder het besparingspotentieel en zijn dus erg verschillend van bedrijf tot bedrijf. In de AFG-industrie spelen veiligheid en kwaliteit van het eindproduct een belangrijke rol.
Het project start met het berekenen van de integrale waterkosten. Daarna stelt u een waterbalans op waarmee u de grootste waterstromen binnen het bedrijf inzichtelijk maakt. De ervaring leert dat het rendement van de wateraudit het grootst is als u zich toespitst op de grootste waterstromen.
Op basis van de waterbalans kunt u goodhousekeepingmaatregelen genereren en de haalbaarheid ervan beoordelen. Dat kan in de vorm van brainstormsessies met de actoren binnen het project. Daarna definieert u verbeteringen in processen zodat die minder water gebruiken. Vervolgens zoekt u processen die hergebruik van water uit andere processtappen mogelijk maken. U kiest op basis van een voorlopige technische en praktische haalbaarheid de twee tot vijf meest kansrijke waterbesparingsmogelijkheden. Die werkt u verder uit, u stelt een kostenbatenanalyse op enbrengt de risico’s en onzekerheden in kaart. Vervolgens kunt u een weloverwogen besluit nemen om een bepaalde waterbesparingsmaatregel in te voeren.

www.emis.vito.be

EMIS, het Energie en Milieuinformatiesysteem voor het Vlaamse Gewest, is een project van de Vlaamse overheid. EMIS verzamelt en verwerkt een breed spectrum van informatie over energie en milieu. 
In het bijzonder staat binnen de website onafhankelijke, accurate, betrouwbare en actuele informatie centraal, binnen de vier pijlers: 
(1) energiecijfers, 
(2) bedrijvengids  evenementen  vacatures, 
(3) milieutechnologie, 
(4) wetgeving. Hier vindt u informatie over de best beschikbare technieken (BBT) voor de groente en fruitverwerkende nijverheid.

www.gom.be 

De GOM (gewestelijke ontwikkelingsmaatschappij) stelt bedrijfsgerichte publicaties samen. Via de publicatie “Bedrijf en Milieu” kunt u op een eenvoudige manier wegwijs worden in milieuwetgeving en milieuverplichtingen.

www.vito.be 

PRODEM (Promotie en Demonstratie van Milieuvriendelijke Technieken) is een afdeling binnen Vito die bedrijven concrete bijstand verleent bij het invoeren en optimaliseren van economisch verantwoorde en milieuvriendelijke technologieën. PRODEM biedt haalbaarheidsstudies, laboratoriumprogramma’s, onderzoek op proefschaal en tests op de bedrijfsvloer. PRODEM is tevens een financieringskanaal voor kmo’s. Dankzij Europese en Vlaamse steunmaatregelen kunnen kmo’s een gereduceerd tarief verkrijgen.

www.fevia.be 

FEVIA de Federatie Voedingsindustrie.

www.belgapom.be 

BELGAPOM (Belgische aardappelhandel en -verwerking) is de federatie voor de aardappelverwerkende industrie.

www.vegebe.be 

VEGEBE (Verbond van Groenteverwerkende Bedrijven en Industrie groenten, Groothandelaars en Exporteurs) is de federatie voor de groenteverwerkende industrie.

www.waterloketvlaanderen.be 

Het Waterloket is het Vlaamse informatiepunt voor duurzaam omgaan met water. Het is een samenwerkingsverband tussen de Vlaamse Milieumaatschappij ( VMM), de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) en de vzw Dialoog.

AFG aardappel, fruit en groenteverwerkende (industrie)
BBT best beschikbare technieken
BELGAPOM Belgische aardappelhandel en verwerking
BZV biologisch zuurstofverbruik
CRB Centrale Raad voor het Bedrijfsleven
CZV chemisch zuurstofverbruik
FEVIA Federatie van de Voedingsindustrie
Ntot totaal stikstofgehalte 
Ptot totaal fosforgehalte
RWZI rioolwaterzuiveringsinstallatie
VEGEBE Federatie voor de Groenteverwerkende Industrie
Vito Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek
VLAREM Vlaamse Reglementering inzake Milieu
VMM Vlaamse Milieumatschappij
WZI waterzuiveringsinstallatie
ZS zwevende stoffen 

VII Nuttige links 

VIII Afkortingenlijst 

Colofon

Deze brochure is een uitgave van de afdeling WaterVlaamse Milieumaatschappij (VMM)
Afdeling Water - Ferraris gebouw - K. Albertlaan Ii20, bus 16 - 1000 Brussel
tel.: 02553 21 11 fax: 02553 21 05 
email: water@lin.vlaanderen.be 
www.waterinfo.be

Redactie:

Coördinatie: Inge Leemans (afdeling Water)
Studie uitvoering: Wilbert Menkveld, Witteveen+Bos, Van Twickelostraat 2, 7400 AE Deventer, Nederland 
Frank Bollen en Daniël Balcer, Libostgroep nv, Herckenrodesingel 101, 3500 Hasselt

Verantwoordelijke uitgever: Paul Thomas, afdelingshoofd Water, VMM, Koning Albert II-laan 20 bus 16, 1000 Brussel 
Depotnummer D/2005/3241/086 
Delen uit deze uitgave mogen geciteerd worden op voorwaarde van bronvermelding.

Andere brochures in de reeks Water. Elke druppel telt.

Een watervriendelijk huishouden
Evenwicht in de waterkringloop
Watergebruik in Vlaanderen. Huidige situatie
Watergebruik in Vlaanderen. Een blik op de toekomst
De textielsector
De slachthuizensector
De wasserijen
Melkveehouderij
Varkenshouderij